Donald Trump zasugerował, że porozumienie z Rosją może objąć nie tylko Ukrainę, ale też szerszy układ dotyczący Europy. Europejscy dyplomaci obawiają się, że rozmowy o „architekturze bezpieczeństwa” przywrócą Moskwie strefę wpływów i osłabią NATO. Unia i część ekspertów stanowczo odrzucają ten kierunek.
Co powiedział Trump i dlaczego to zaskoczyło Europę
Po spotkaniu w Białym Domu z Kirillem Dmitrijewem, wysłannikiem rosyjskiego prezydenta, Trump oświadczył, że szykuje się duże porozumienie, które będzie dotyczyło czegoś więcej niż Ukraina. Nie wyjaśnił, co dokładnie miałoby się w nim znaleźć ani co oznacza „cała Europa”.
Jared Kushner, amerykański wysłannik, napisał z kolei, że Europa i Rosja od ponad 30 lat nie potrafią zbudować trwałego systemu bezpieczeństwa. Przed rozmowami w Abu Zabi mówił o analizowaniu „szerszej” architektury europejskiej. Później on i Steve Witkoff polecieli do Moskwy na rozmowę z Putinem, a następnie do Dublina na spotkanie z Wołodymyrem Zełenskim. Kushner zapowiedział też, że w kolejnej rundzie negocjacji będą uczestniczyć europejscy partnerzy, a administracja Trumpa deklaruje, że chce zachować istniejące instytucje bezpieczeństwa.
Szefowa unijnej dyplomacji Kaja Kallas odpowiedziała jasno: „Mamy już europejską architekturę bezpieczeństwa”, w której role odgrywają NATO i Unia, a Ukrainę trzeba w nią włączyć.
Dlaczego Rosja chce zacząć od „architektury”
Podczas rozmów w Abu Zabi Rosjanie dawali do zrozumienia, że chcą najpierw rozmawiać o szerszych ramach bezpieczeństwa, a dopiero potem o szczegółach wojny. Historyk zimnej wojny Michael Kimmage ocenia, że takie hasła to rosyjskie punkty narracji i po części element propagandy, która ma ustawić sposób opowiadania o wojnie.
Putin i inni rosyjscy przywódcy od lat twierdzą, że USA i NATO złamały obietnice z początku lat 90., by nie rozszerzać sojuszu na dawny blok sowiecki. Tę ekspansję Moskwa postrzega jako upokorzenie. Tymczasem w tych samych latach w Europie powstawała Unia, jednolity rynek, strefa Schengen i euro, a ich ideą było rozszerzanie pokoju na kontynencie. Zdaniem Kimmage’a projekt europejski nie powstał z myślą o wojnie. Stabilność załamała się po atakach Rosji na Gruzję w 2008 roku, aneksji Krymu w 2014 i pełnoskalowej inwazji na Ukrainę w 2022 roku. Skoro zmiana granic siłą jest dla rosyjskiej polityki zagranicznej kluczowa, Rosja i Europa znalazły się w impasie.
Na czym opiera się dotychczasowy ład
Unia przypomina o dokumentach, które jej zdaniem Rosja złamała:
- Karta Narodów Zjednoczonych,
- Akt końcowy z Helsinek z 1975 roku, który określił dziesięć zasad bezpieczeństwa w Europie, w tym zakaz użycia siły wobec integralności terytorialnej,
- Karta Paryska dla Nowej Europy,
- OBWE, jedno z niewielu forów, na których Zachód rozmawiał z Rosją,
- Memorandum budapesztańskie z 1994 roku, w którym Rosja, USA i Wielka Brytania dały Ukrainie gwarancje w zamian za rezygnację z broni jądrowej.
Hiski Haukkala z Fińskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych uważa, że Rosja nie chce wracać do dawnego porządku, lecz zbudować inny. Ostrzega też przed narzuceniem Ukrainie neutralizacji lub poważnego ograniczenia jej armii. Taka Ukraina byłaby bardzo podatna na przyszłą agresję i całkowicie zależna od gwarancji, które zechcą jej dać USA lub Europejczycy.
Co dalej i co to oznacza dla Polski
Daniel Fried, były wysoki urzędnik Departamentu Stanu, twierdzi, że Rosjanie umieją negocjować, ale w Abu Zabi tego nie robili. Część ekspertów uważa, że nowy układ z Rosją jest dziś niemożliwy z braku zaufania. Balazs Jarabik przypomina jednak, że Rosja jest częścią europejskiego bezpieczeństwa, czy Europa tego chce, czy nie. Nie jako partner, ale jako przeciwnik, wobec którego trzeba znaleźć sposób ograniczania ryzyka eskalacji. Rząd Niemiec zapowiedział, że chce gościć spotkanie „koalicji chętnych”, by zabezpieczyć środki na obronę Ukrainy i wypracować wspólne stanowisko przed kolejnymi rozmowami.
Dla Polski, państwa NATO i UE, graniczącego z Ukrainą, ta dyskusja ma bardzo praktyczne znaczenie. Wszelkie zmiany reguł bezpieczeństwa na kontynencie dotyczyłyby jej bezpośrednio. Na razie nie ma jednak żadnych ustaleń, a jedynie deklaracje i wstępne rozmowy. Europejskie stolice wyraźnie nie chcą, by o ich bezpieczeństwie decydowano bez nich.
Źródło: DW – „The dangers of revising Europe’s security architecture”
